Türkeşler (Türgişler)
Türkeşler, Türgişler olarakta anılan, Göktürklerin yıkılmasıyla orta asyadaki On-Ok'ların kurduğu ve kısa süre varlık gösterebilen Türk devleti.
Türgişler, Issık gölü civarının yerleşik On-Ok kabilelerinden biridir. Gerek Hun, gerek Göktürk devletlerinin kurulduğu dönemlerde bulundukları coğrafyada var olmuş, varlıklarını yüzlerce yıl bu bölgede sürdürmüşlerdir.
Türgişlerin telafuzu esasında Türkeş’ler olmalıdır. Yazıtlarda geçen Türk+Ş ibaresi, Türk alfabesi ile telafuz edildiğinde Türükeş olarak okunmaktadır. Ancak tarih araştırmalarında Çin kaynaklarından istifade edildiği için, Çince’de Turgiş olarak okunduğundan bizim kaynaklarımıza da Türgişler olarak geçmiştir. Bu haseple Türgişler ifadesini Türkeşler olarak telafuz edeceğiz.
Türkeşler, kadim Türk yurdu olan Issık gölü civarında yerleşik olan On-Ok’ların Tolu kolundandır. Birinci Göktürk İmparatorluğunun kurulduğu döneme kadar kendi beylikleri ile yönetilmekte olan Türkeşler, 552 yılında Göktürk’lerin Sol Yabgusu İstemi Yabgu’nun On-Ok’ların başına tayin edilmesiyle Göktürk birliği altına girmişlerdir.
630 lu yıllara kadar Göktürk birliği içerisinde yer alan Türkeşler, Göktürkler’in zayıflaması ve Çin tarafından boyunduruk altında tutulmaya başlamasıyla kendi yönetimlerini oluşturdular. Türkeşlerin lideri olan Uçele Han, Baka Tarkan unvanıyla Türkeşlerin başına geçti. Uçele han, kısa zaman içerisinde On-Ok boylarını bir araya getirip hakimiyeti altına alarak her biri 7 bin askerden oluşan 20 başbuğlu bir ordu oluşturdu ve Çu vadisinin kuzey batı ucunda olan merkezlerini kuzey doğu ucuna naklederek iki merkezli bir yapı kurdu. On-Ok’ları bir araya getirerek oluşturduğu güçlü ordusuyla Çu bölgesinin dışında Turan ve Kuca illerini de hakimiyeti altına aldı.
680 yılına gelindiğinde, Çin boyunduruğu altında olan ve birlik halinde yönetilmeyen Türk dünyası, yeni bir uyanış hareketi içerisine girmişti. Kapagan Kağan önderliğinde yeniden dirilen Türk Dünyası, Tarihte Kutluklar olarak geçen İkinci Göktürk Devletini kurdular. Türkeşler, 698 yılına kadar kendi yönetimlerini devam ettirdiler ve Kutluk’lara bağlanmadılar. Hatta Kutlukların kurulması sürecinde Çin’in kışkırtmaları ve teşvikiyle Kırgızlar ve Çin ile birleşerek Kutluk’lara karşı mücadeleye giriştiler. 698 yılındaki Bolçu savaşında, Bilge Tonyukuk komutasındaki güçlü Göktürk ordusu Kırgız-Türkeş birliklerini ağır bir yenilgiye uğratarak Türkeşlerin Göktürk birliği altına girmelerini sağladı.
Bolçu savaşından sonra Göktürk (Kutluk Devleti) birliğine bağlanan Türkeşler, Uçele’nin oğlu Soko liderliğinde varlıklarını sürdürmekteydiler. 711 yılında Türkeşler ile Göktürk arasında ciddi sorunlar yaşanmaya başlandı. Göktürkler, tarihi bilgilerini ünlü Göktürk abidelerine yazıyorlardı. Göktürk abidelerindeki yazıtlarda Türkeşlerin itaat altına alındığı ibaresi Türkeşler’de rahatsızlık oluşturdu. Bunun yanında arazi paylaşımıyla ilgili sorunlarda yaşanmaya başlandı. Türkeşlerin lideri olan Soko, bu anlaşmazlıklardan ötürü Göktürklere karşı ayaklanarak isyan etti. İBu dönemde Göktürklerin yönetiminde Kapagan Kağan bulunuyordu. Bilge ve Kültigin kardeşler ise orduda görevli idi. Daha sonradan Kağan olacak olan bilge ve Kültigin kardeşler ile Soko arasında yaşanan mücadelede Türkeşler ağır bir yenilgi alarak hezimete uğratıldı.
Türkeşlerin Bağımsızlığını İlan Etmesi (717)
711 yılındaki ağır yenilgiden sonra Göktürk hakimiyetinde kalan Türkeşler, Çin’in desteği ve kışkırtmalarıyla zaman zaman ayaklansalar da Kapagan kağan yönetimindeki Göktürkler bu isyanları bastırarak Türkeşlerin Göktürk hakimiyeti altında kalmasını sağladı. Kapagan kağanın ölümü ve yerine Bilge-Kültigin kardeşlerin geçmesiyle tekrar ayaklanan Türkeşler, 717 yılında, Çin’in desteklediği Sulu Çor kağan liderliğinde bağımsızlıklarını ilan ettiler.

alone.. ☕
|